Hai cái tên trên hai con đường chiều thu Đà Nẵng!
Có lẽ với nhiều người sống ở Đà Nẵng, Trần Văn Dư và Dương Thị Xuân Quý không phải là những cái tên quá quen thuộc. Mình cũng vậy. Trước đây, mình đã nhiều lần chạy xe qua hai con đường này, vẫn nhìn thấy những tấm biển tên đường nhưng chưa bao giờ thực sự tự hỏi những người được đặt tên cho con phố ấy là ai. Cho đến một chiều tháng Chín, trong lúc chạy xe qua khu Mỹ An dưới cơn mưa nhẹ, mình chợt để ý rằng đường Trần Văn Dư và Dương Thị Xuân Quý nằm rất gần nhau. Hai cái tên khá lạ, ít nhất là với mình, lại xuất hiện cạnh nhau giữa một khu phố vốn đã quá quen thuộc.
Vậy là mình bắt đầu tò mò.
Một người là Trần Văn Dư, một sĩ phu và tiến sĩ của Quảng Nam cuối thế kỷ XIX, người từng đứng đầu Nghĩa hội Quảng Nam trong phong trào Cần Vương. Một người là Dương Thị Xuân Quý, nhà văn, nhà báo quê Hà Nội, vào chiến trường Quảng Nam trong những năm chiến tranh và hy sinh tại Duy Xuyên khi mới 28 tuổi. Hai con người thuộc về hai thời đại hoàn toàn khác nhau, vậy mà tên của họ hôm nay lại cùng hiện diện trên những con đường giữa lòng Đà Nẵng. Càng tìm hiểu, mình càng thấy những tấm biển tên đường mà mình vẫn đi qua mỗi ngày hóa ra lại chứa đựng nhiều câu chuyện hơn mình từng nghĩ.
Chiều thu Đà Nẵng hôm ấy có một vẻ rất riêng. Cơn mưa tháng Chín rỉ rả buông nhẹ trên vai áo, làm phố xá dịu lại sau những ngày nắng oi. Tranh thủ một buổi chiều thảnh thơi, mình xách xe chạy qua khu Mỹ An, rẽ vào đường Trần Văn Dư rồi lướt qua con phố nhỏ mang tên Dương Thị Xuân Quý. Hai con đường nằm gần nhau, yên bình dưới những hàng cây ướt nước. Đứng giữa cơn mưa ngâu thu muộn, mình bắt đầu nhìn những cái tên ấy khác đi: không còn đơn thuần là tên của một con phố, mà là tên của hai con người từng sống, từng lựa chọn và từng để lại một phần cuộc đời mình trên mảnh đất Quảng Nam.
Trần Văn Dư sinh năm 1839, đỗ Tiến sĩ năm 1875 và từng làm quan dưới triều Nguyễn. Năm 1885, hưởng ứng Dụ Cần Vương, ông cùng Nguyễn Duy Hiệu, Phan Bá Phiến, Tiểu La Nguyễn Thành và các sĩ phu khác thành lập Nghĩa hội Quảng Nam, trong đó ông giữ vai trò Hội chủ. Nghĩa quân dưới sự lãnh đạo của ông từng đánh chiếm thành tỉnh Quảng Nam, nhưng sau đó phải rút lui trước cuộc phản công của quân Pháp và quân Nam triều. Cuối năm 1885, Trần Văn Dư bị bắt và hy sinh khi mới 46 tuổi.
Đọc về cuộc đời ông, mình thấy thú vị ở một điều: nếu chỉ nhìn cái tên “Trần Văn Dư” trên tấm biển đường, thật khó hình dung phía sau đó lại là một con người từng đứng giữa một giai đoạn đầy biến động của lịch sử Quảng Nam. Một người từng làm quan, từng đỗ đạt trong con đường khoa cử, nhưng cuối cùng lại chọn đứng về phía phong trào chống Pháp khi vận nước lâm nguy. Những điều ấy tưởng như rất xa với cuộc sống của chúng ta hôm nay, vậy mà cái tên của ông vẫn hiện diện rất bình thường giữa một khu phố hiện đại.
Rồi mình tìm hiểu sang cái tên còn lại.
Dương Thị Xuân Quý sinh năm 1941 tại Hà Nội. Chị là nhà báo, nhà văn, từng làm phóng viên Báo Phụ nữ Việt Nam và sau đó vào chiến trường, công tác tại Tạp chí Văn nghệ Giải phóng Trung Trung Bộ. Năm 1968, chị lên đường vào chiến trường Quảng Nam, khi con gái mới hơn một tuổi. Ngày 8 tháng 3 năm 1969, chị hy sinh tại Duy Xuyên khi mới 28 tuổi.
Hai mươi tám tuổi.
Đọc đến con số ấy, mình dừng lại khá lâu.
Bởi ở tuổi đó, một người trẻ hôm nay có thể vẫn đang loay hoay với công việc, những dự định riêng, những chuyến đi chưa kịp thực hiện và một tương lai còn rất dài phía trước. Dương Thị Xuân Quý cũng từng có một gia đình nhỏ, có một người con gái còn rất bé và một cuộc sống riêng mà chị có thể lựa chọn để ở lại. Nhưng rồi chị đã vào chiến trường Quảng Nam, mang theo ngòi bút của mình và sống giữa những con người đang trải qua những năm tháng khốc liệt nhất của chiến tranh. Cuộc đời chị dừng lại quá sớm, nhưng những trang viết và câu chuyện về chị vẫn còn được nhắc lại cho đến hôm nay.
Một người thuộc thế kỷ XIX, một người thuộc thế kỷ XX. Một người là sĩ phu, tiến sĩ của đất Quảng Nam; một người là nhà văn, nhà báo từ Hà Nội vào chiến trường. Họ không cùng thời, không cùng hoàn cảnh và cũng không có một cuộc gặp gỡ nào trong đời. Nhưng thật đặc biệt khi hơn một thế kỷ sau, tên của họ lại nằm trên hai con đường gần nhau giữa Đà Nẵng.
Có lẽ chính điều đó khiến mình bắt đầu nhìn những con đường quen thuộc bằng một cách khác.
Chúng ta thường đi qua một con phố mà chẳng mấy khi để ý đến cái tên trên tấm biển. Có khi mỗi ngày đi qua vài lần, nhưng vẫn không biết người đó là ai, đã sống vào thời nào và vì sao tên họ được đặt cho con đường này. Thành phố vì thế đôi khi giống như một cuốn sách rất lớn, chỉ là chúng ta thường đi quá nhanh nên chưa kịp đọc những trang nằm ngay trước mắt mình.
Chiều hôm ấy, mưa vẫn rơi nhẹ. Mình chạy xe chầm chậm qua những ngôi nhà nằm dưới hàng cây ướt nước, rồi lại nhìn về phía tấm biển tên đường. Bỗng nhiên một con phố vốn chẳng có gì đặc biệt lại trở nên có chiều sâu hơn. Không phải vì con đường thay đổi, mà vì mình đã biết thêm một chút về người đứng phía sau cái tên ấy.
Và có lẽ, đó cũng là một kiểu **Trạm Dừng Chân** rất riêng.
Không nhất thiết phải là một nơi để ngồi xuống, uống một ly cà phê hay trú dưới mái hiên khi trời mưa. Đôi khi chỉ cần chạy chậm lại một chút, tò mò thêm một chút về nơi mình đang sống, chúng ta đã có thể bắt gặp những câu chuyện mà trước đó mình hoàn toàn không biết.
Một chiều mưa tháng Chín, mình chỉ tình cờ đi qua hai con đường.
Nhưng sau chuyến đi ấy, mình biết rằng phía sau hai cái tên tưởng như xa lạ kia là hai cuộc đời đã góp một phần của mình vào lịch sử mảnh đất Quảng Nam – Đà Nẵng.
Và từ đó, mỗi lần chạy qua Trần Văn Dư hay Dương Thị Xuân Quý, có lẽ mình sẽ không còn chỉ nhìn thấy tên của một con đường nữa.
